planya
planya tezgahları
tesviyecilikte düzgün yüzeyler elde etmek için kullanılan planya tezgahları, gördükleri iş bakımından aynı olmalarına rağmen, kullanma alanı bakımından ve öneminden dolayı iki gruba ayrılır:
a: iş sabit, kalem hareketli ise bunlara vargel tezgahı,
b: kalem sabit, iş hareketli ise bunlara da planya tezgahı denir.
her iki grup tezgahta da alternatif hareketin yalnız gitme hareketi anında talaş alınır. geri gelme hareketi kalemin ilk durumunu temin eder. bunun içindir ki planyaların verimi azdır. bu çare olarak, geri gelme hareketinin hızı çoğaltılmışsa da güçten kazanılmamış, bilakis hareket halindeki kütlenin ataletiyle enerji sarfı çoğalmıştır. ancak geri gelme hareketinin hızlı olması zamandan kazanmamızı temin eder.
a. vargel tezgahı
vargel tezgahı tesviyecilikte düzgün yüzeyler elde etmekte kullanılır. prensip olarak, dairesel hareketin düzgün doğrusal harekete çevrilmesiyle kesme hareketini tamamlayan tezgahtır. her ne kadar düzlem yüzeyler elde etmek için daha yüksek verimle çalışan tezgahlar varsa da, basit yapılışları ve basit kesici aletlerden istifade ile çalışmaları, bu tezgahlardan yararlanmamızı sağlar.
vargel tezgahı özellikle, tablasına cıvatalarla tutturulmuş bir mengeneye bağlanabilen küçük parçaların işlenmesi içindir. kalemlik yatay, düşey ve eğik duran yüzeylerden talaş kaldırabilecek şekilde düzenlenmiştir. çeşitli kalıp, delme ve bağlama aygıtları ile az sayıdaki diğer özel aletlerin yapıldığı takım hanelerde vargel tezgahlarının bulunması zorunlu sayılabilir.
vargel tezgahı çeşitleri
1. üniversal vargel tezgahı:
normal yapıda ve büyüklükteki vargel tezgahlarına ilave ile sağa sola, öne ve arkaya eğilebilen üniversal tablası oldukça kullanışlıdır. bununla eğik veya konik yüzeyleri işlemek oldukça kolaydır. bu tezgahların birçok modellerinde otomatik siper ilerlemesi hızlı tabla ayarı vardır.
2. düşey vargel tezgahı:
kanal açma tezgahı da denilen bu tezgah, yatay vargel tezgahına benzer. yalnız burada başlık düşey olarak aşağı yukarı hareket eder.
siper yatay konumda bulundurulabilir, kalemlik 180° döndürülebilir. tabla elle veya otomatik olarak sağa sola, ileri geri hareket ettirilebilir. iş tablası üzerinde genellikle bir döner tabla bulunur.
3. hidrolik vargel tezgahı:
günümüzde yüksek kesme gücüne sahip, büyük kapasiteli vargel tezgahları hidrolik güç ile çalışabilecek kapasitede yapılmaktadır. güçlü, sessiz ve titreşimsiz çalışması, ayar imkanı ve az arıza yapması gibi pek çok avantajları olduğu için endüstride yaygın kullanım alanı vardır. bu tezgahlarda bütün kumanda ve hareketler hidrolik ve elektronik olarak yapılmaktadır.
vargel tezgahının başlıca kısımları
1. taban : tezgahı destekleyen ağır döküm bir parçadır.
2. sütun : içinde işleten parçaların çalıştığı boşluklu bir döküm parçadır.
ayrıca üzerinde kumanda kolları ve kayıtlar vardır.
3. başlık : sütunun kayıtları üzerinde ve tezgahın en üstünde bulunan, ileri geri hareket eden çelik dökümden bir parçadır.
4. siper : başlığın ön kısmında olup eğik yüzeyleri işlemek için her iki yönde döndürülebilir. talaş derinliğini ayarlamak için kalem aşağı ve yukarı doğru hareket ettirilir. üzerine kalemlik denilen, kalem bağlamak için mafsallı parça bağlanmıştır. mafsallı parça ile, kalem ileri kursta parçaya dalma ve kesme yapar. geri kursta ise mafsal vasıtası ile kalemin parçaya dalması önlenir.
5. tabla : konsol üzerindedir. değişik parçaları işlemek için, tabla konsol ile birlikte aşarı ve yukarı doğru hareket ettirilebilir. üzerine mengene ile iş parçası bağlamaya yarar.
6. kulis ve dişli çark grubu : elektrik motorundan aldığı hareketle düzgün dairesel hareketi, doğrusal harekete çeviren kısımdır.
7. elektrik motoru : tezgahın esas hareketini veren ana elemandır.
vargel kalemleri ve çeşitleri
1.malzemelerine göre:
a. adi karbonlu çelik kalemler : adi karbonlu çeliğin içerisindeki karbon
miktarı %0,5-1,7 arasında bulunur. karbon miktarına göre yumuşak, yarım sert, sert ve çok sert olurlar. karbonlu çelikten olan kalemler daha ucuz olmakla beraber, birçok işler için yeterli değildir. bunların kullanılabilmesi için kesme hızının düşük olması gerekir. bu kalemler keserken veya bilenirken fazla ısınırlarsa sertliklerini kaybederler. genellikle kare kesitli olurlar ve sertleştirilerek taşlanırlar.
b. seri çelikli kalemler : kalem yapımında seri çelik kullanılır. seri çelik kalemler ısı tesiri ile sertliklerini korurlar. seri çeliklerin kesme hızı, karbon çeliklerinin en az iki katı olur. seri çelik denmesinin nedeni de bundandır. seri çeliğin içinde %0,7 karbon, %18 volfram, %4 krom bulunur. bu kalemler de genellikle kare olurlar ve sertleştirilerek taşlanırlar.
c. sert maden uçlu kalemler : kalem ömrünü kısaltan malzemelerin işlenmesinde, sert maden uçlu kalemler etkili olurlar. vargel tezgahında bu kalemlerden yararlanabilmek için kesme hızının 30 m/dak? dan fazla olması gerekir. çeşitli biçimlerde olan sert maden uçları, adi karbonlu çeliklerden yapılmış sapların ucuna lehimle veya özel kaynak teli ile kaynatılır. sapın ucu, sert madenin biçimine göre frezede işlenir.
vargel tezgahı darbeli çalıştığından sert maden ucunun kırılması mümkündür. çünkü sert maden uçlar darbeye karşı dayanıklı değildir.
2. biçimlerine göre:
a. kaba talaş kalemleri : parçalardan fazla talaş kaldırarak istenilen ölçüye çabuk yaklaşmak amacı ile kullanılır. bu kalem çok rahat keser ama düzgün bir yüzey çıkarmaz. kaba talaş kaleminin kesme yüzü düzdür ve ucu yuvarlatılmıştır. vargel kalemlerin kesici ağız kısmı gövdelerine nazaran iki farklı biçimde bulunur. bu ağız kısmı birinde düz, diğerinde ise bükük yapılmıştır. düz olanlarda ağzın eğikliği zımpara taşında bilenirken verilir, bükük olanlarda ise bu eğiklik dövülerek elde edilir. vargel kalemleri esas kesici ağızlarına göre sağ ve sol diye ikiye ayrılır.
b. yan kalemler : vargel işlerinin çoğunda, her iki yönden kesmeyi gerektiren çıkıntılı, kanallı ve eğik yüzeyler bulunur. bu tip parçaların bir bağlanışta çabuk olarak bütün yüzeylerinin işlenebilmesi için sağ ve sol yan kalemlerden faydalanılır. vargel kalemlerinde kullanılan bu sağ ve sol terimleri, benzer biçimdeki torna kalemlerinden alınmıştır. sağ kalem demek tablanın sağdan sola doğru, sol kalem ise soldan sağa doğru ilerlemesinde kullanılır.
c. ince talaş kalemleri : ince talaş için kalemin ucu yuvarlatılır. kaba talaş kalemlerinden farkı, ucunun fazla yuvarlatılmış olmasıdır. bu kalem eğer gaz taşı ile yuvarlatılır ve ilerleme az olursa iş üzerinde çok düzgün bir yüzey elde edilir.
vargel tezgahında temel iş bağlama metotları :
1. cıvata ve pabuçlar ile
2. tezgah mengenesi ile
3. hidrolik sıkma aparatları ile
4. özel bağlama kalıpları ile
vargelleme planyalama işlemlerinde kesme doğrusal bir hareket ile gerçekleşir. ancak vargelieme işleminde kesme parçanın doğrusal harekeli (şekil 2.4 a) planyalama işleminde ise kesme takımın doğrusal hareketi (şekil 2.4 b) ile gerçekleşir. vargellemcdc takım, kesme hareketi sırasında sabit kalır ve kesme işlemi bittikten sonra, ilerleme hareketi yapar. yardımcı hareket takım tarafından yapılır. planyalamada kesme hareketi sırasında parça sabit kalır ve kesme işlemi bittikten sonra ilerieme hareketi yapar. yardımcı hareketler ise taktm tarafından gerçekleştirilir.talaşkaldırma, ucu (ağzı) keskin bir takımla parça üzerinden malzeme kaldırma işlemidir. bu şekilde kaldırılan malzemeye talaş denilir. talaş kaldırma işlemlerinin sistematiği, takım ile parça arasındaki izafi hareketlere, takım ucunun geometrisine ve takımlann kesici uç sayılarına güre yapılabilir.
a. talaşkaldırma işlemi, takım ile parça arasındaki izafi hareketlerin bir sonucudur. takım ile parça arasında kesme (veya ana), ilerleme (veya a-vans) ve yardımcı (veya ayar) olmak üzere üç türlü hareket vardır. kesme hareketi esas talaş kaldırma hareketidir. ilerleme hareketi, parçanın uzunluğu veya genişliği boyunca belirli bir kısmının işlenmesini sağlayan harekettir. yardımcı hareketler ise, takımın parçaya yaklaşma hareketi, ilerleme hareketi bittikten sonra takımın başlangıç noktasına geri getirme gibi çeşitli ayar hareketlerini kapsar. genellikle kesme hareketi dönme veya doğrusal, ilerleme ve yardımcı hareketler ise doğrusal hareketlerdir. bu hareketlerin parça veya takım tarafından yapılması, çeşitli talaş kaldırma yöntemlerini meydana getirir. bu bakımdan: tornalama, frezeleme, delme, planyalama-vargellern.e ve taşlama olmak üzere esasen beş talaş kaldırma yöntemleri vardır. aynca bu yöntemlere dayanan vida açma, diş açma ve broşlama gibi türemiş yöntemler de vardır.